Με αφορμή τον πόλεμο που ξεκίνησε με την επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, η συζήτηση και η σχετική -διεθνής κυρίως- αρθρογραφία έγιναν μέρος της συζήτησης για τον πόλεμο. Το ίδιο είχε συμβεί και ύστερα από το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία, ιδίως κατά τον πρώτο χρόνο. Δικαίως, διότι κάθε πόλεμος επιδεινώνει το πρόβλημα πρόσβασης στην τροφή για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.

Πότε όμως το πρόβλημα της πρόσβασης στην τροφή είναι αρκετά σοβαρό ώστε να μπορούμε -και να πρέπει- να μιλάμε για επισιτιστική κρίση; Και ποιο είναι το βασικό κριτήριο για να θεωρήσουμε το πρόβλημα σοβαρό; Τα δεδομένα είναι αρκετά εύγλωττα και μας επιτρέπουν να δώσουμε απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα.

Οι επιπτώσεις του πολέμου

Ο πόλεμος στην Ουκρανία μείωσε έως και 35% τις εξαγωγές σιτηρών σε σχέση με το 2020. Τους πρώτους μήνες ύστερα από το ξέσπασμα του πολέμου μειώθηκαν έως και κατά 90%. Σημειωτέον, ότι η Ουκρανία είναι 1η διεθνώς εξαγωγική δύναμη στο ηλιέλαιο και συγκαταλέγεται στις 5 πρώτες σε σιτάρι και καλαμπόκι. Στην άλλη πλευρά, η Ρωσία μείωσε τις εξαγωγές σε βασικά λιπάσματα για να διασφαλίσει την εγχώρια ζήτηση, με τις εκτιμήσεις να μιλούν για μείωση 10%-20%. Σημειωτέον, ότι η Ρωσία παρέμενε μέχρι και το 2015 ο μεγαλύτερος εξαγωγέας λιπασμάτων διεθνώς. Στον τομέα της εξαγωγής τροφίμων, οι ρωσικές εξαγωγές σιτηρών μειώθηκαν επίσης (προβλήματα στις πληρωμές εξαιτίας των ρωσικών κυρώσεων κ.λπ.) αλλά όχι δραματικά. Αυτά όμως ήταν αρκετά για να οξυνθεί η διατροφική κρίση και να εκτιναχτεί ο σύνθετος Δείκτης Τιμών Τροφίμων του ΟΗΕ σε ιστορικά υψηλά.

Ο τωρινός πόλεμος απειλεί να δώσει ακόμη μεγαλύτερη ώθηση στη διατροφική κρίση. Ο λόγος είναι ότι το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ προσβάλλει ταυτόχρονα και εξίσου τόσο τις εξαγωγές καυσίμων (που στη συνέχεια πιέζουν ανοδικά τις τιμές τροφίμων) όσο και τις εξαγωγές λιπασμάτων και κρίσιμων πρώτων υλών για την παραγωγή λιπασμάτων.

Συγκεκριμένα:

● Μέσω των Στενών διεξάγεται το 30% του παγκόσμιου εμπορίου λιπασμάτων - πολύ πιο επιβαρυντικό σε σχέση με τη μείωση των ρωσικής προέλευσης λιπασμάτων κατά 10%-20% το 2022.

● Επίσης, μέσω των Στενών διακινούνται πολύ μεγάλες ποσότητες βασικών πρώτων υλών για την παραγωγή λιπασμάτων, όπως ουρία, αμμωνία και θείο. Οι τιμές των λιπασμάτων έχουν ήδη αυξηθεί κατά 15%-20%, οι δε τιμές της ουρίας κατά 50%.

● Η Ρωσία επέβαλε επίσης περιορισμό των εξαγωγών (π.χ. σε νιτρικό αμμώνιο), όπως και το 2022, για να προστατεύσει την επάρκεια της εσωτερικής αγοράς της.

Σήμερα λοιπόν δεν έχουμε απλή μείωση εξαγωγών αλλά μπλοκάρισμα ροών, σε α) καύσιμα, β) έτοιμα λιπάσματα, γ) κρίσιμες πρώτες ύλες για παραγωγή λιπασμάτων. Σήμερα ο μηχανισμός επηρεασμού των τιμών των τροφίμων είναι πιο «ολιστικός».

Μηχανισμός… αυξήσεων

Ο Δείκτης Τιμών Τροφίμων (FFPI) του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) των Ηνωμένων Εθνών σημείωσε άνοδο 2,4% τον Μάρτιο του 2026. Αυτή είναι η δεύτερη συνεχόμενη μηνιαία αύξηση, η οποία αποδίδεται κυρίως στη γεωπολιτική αστάθεια και στο αυξημένο ενεργειακό κόστος. Ωστόσο, είναι εύρημα πολύ πρώιμο σε σχέση με τον «μηχανισμό» αύξησης των τιμών που έχει ενεργοποιηθεί.

● Η αύξηση των τιμών στα καύσιμα αυξάνει τις τιμές σε όλη την γκάμα των τροφίμων (αύξηση κόστους παραγωγής > αύξηση τιμών τροφίμων).

● Η μείωση της προσφοράς και επομένως η αύξηση των τιμών των λιπασμάτων και των κρίσιμων πρώτων υλών για την παραγωγή τους αυξάνουν το κόστος παραγωγής των τροφίμων (άρα και τις τιμές τους) και ταυτόχρονα μειώνουν τις ποσότητες παραγωγής (οι παραγωγοί μειώνουν τη χρήση λιπασμάτων και επομένως μειώνεται η αποδοτικότητα της παραγωγής). Αυτό συνιστά δευτερογενή μείωση της προσφοράς, που ασκεί περαιτέρω ανοδική πίεση στις τιμές.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι τούτο: Ολα αυτά συμβαίνουν σε περίοδο σποράς και άρα καθορίζουν τις τιμές τόσο για το 2026 όσο και, εν μέρει αν αποκατασταθεί η προ του πολέμου «κανονικότητα», του 2027. Οσο για την επίδραση της ενεργειακής κρίσης στις τιμές των τροφίμων, είναι σχεδόν κοινή πλέον η εκτίμηση ότι αυτή θα είναι μακροχρόνια, με ανοιχτό μάλιστα το ενδεχόμενο να πυροδοτήσει νέο κύκλο πληθωρισμού.

Η κρίση είναι εδώ

Τούτων δοθέντων, ξαναγυρνάμε στο αρχικό ερώτημα: Μπορούμε -και με ποια έννοια- να μιλάμε για επισιτιστική κρίση; Εχουμε τα εξής στοιχεία:

● 295 εκατ. άνθρωποι ήταν σε οξεία επισιτιστική κρίση το 2024. Σε αυτούς θα προστεθούν άλλα 45 εκατ. το 2026.

● 318 εκατ. αντιμετωπίζουν σοβαρή επισιτιστική κρίση - διπλάσιοι από το 2019.

● 673 εκατ. υποσιτίζονται.

● Για το 2026, η πιθανή αύξηση τιμών των τροφίμων, σύμφωνα με τον Guardian, είναι 15%-20%, η δε αύξηση των τιμών των λιπασμάτων μπορεί να ξεπεράσει το 50%!

Στην «επίσημη» διεθνή σκηνή δημόσιου διαλόγου υπάρχουν δύο τάσεις:

● Ο ΟΗΕ, η Παγκόσμια Τράπεζα και το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ (WFP - World Food Programme) συναινούν στην άποψη ότι δεν πρόκειται για ένα επισιτιστικό «σοκ» αλλά για συσσώρευση κρίσεων που επιδεινώνουν διαρκώς την κατάσταση, ότι το πρόβλημα είναι δομικό (οφείλεται στην κλιματική κρίση, την ενεργειακή κρίση, τους πολέμους), οι δε πόλεμοι λειτουργούν σαν επιταχυντές.

● Αυτοί που βρίσκονται πιο κοντά στον «κόσμο της αγοράς» θεωρούν ότι η παγκόσμια παραγωγή είναι ακόμη υψηλή και ότι τα κενά που προκύπτουν από τις επιμέρους κρίσεις καλύπτονται από χώρες που δεν εμπλέκονται ή δεν επηρεάζονται από αυτές.

Το πρόβλημα πράγματι δεν είναι κυρίως η προσφορά (η ποσότητα τροφίμων που παράγεται), αλλά κυρίως η πρόσβαση. Κι εδώ εμπλέκεται ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας: η ανισότητα - μεταξύ χωρών και εντός κάθε χώρας. Ανισότητα εισοδηματική αλλά και πρόσβασης στους κρίσιμους κρίκους του διεθνούς εμπορίου. Για χώρες ή κοινωνικά στρώματα που το πραγματικό τους εισόδημα αυξάνεται με ρυθμούς μικρότερους σε σχέση με τις τιμές, ο συνδυασμός εισοδηματικής και διακρατικής ανισότητας και αδυναμίας πρόσβασης «τσακίζει κόκαλα». Το «μάρμαρο» πληρώνουν η υποσαχάρια Αφρική, η νότια Ασία (Ινδία, Σρι Λάνκα), η Μέση Ανατολή, χώρες υψηλής εξάρτησης από σιτηρά (Αίγυπτος). Και στο εσωτερικό όλων των χωρών, από τον Τρίτο έως τον Πρώτο Κόσμο, τα κατώτερα εισοδηματικά στρώματα.

Για όλους αυτούς, η επισιτιστική κρίση είναι ήδη παρούσα – για τα καλά! Το πρόβλημα της μειωμένης προσφοράς, που επιδεινώνεται σταθερά, επιδεινώνει τη θέση τους και αυξάνει τον αριθμό τους.